1 ... 25 26 27 28 29 30 31 32 ... 70

Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 07. 08. 2014-cü il tarixli 869 nömrəli əmri ilə təsdiq - səhifə 29

səhifə29/70
tarix04.07.2018
ölçüsü43.05 Kb.
növüDərs

Öyrändiklärinizi yoxlayın
Öyrändiklärinizi yoxlayın
1.   Düzgün cavabı seçin: 
 
a) Penisil/qov kimi kif göbələyindən dərman hazırlanır. 
b)  Maya  göbələyi  sporla/tumurcuqlanma  ilə  çoxalır.  c)  Taxıl  bitkiləri  üzərində 
mukor/sürmə göbələyi parazitlik edir.   d) Mukorun mitseli hüceyrəsi çoxnüvəli/ 
birnüvəli olur. e) Qov/pas göbələyinin meyvə cismi ağacın gövdəsində inkişaf edir. 
2. Penisil göbələyi və ya maya göbələyinin istifadəsi barədə təqdimat hazırlayın. 
57
56
 
     
BİTKİLƏR, BAKTERİYALAR VƏ GÖBƏLƏKLƏR ALƏMİNİN MÜXTƏLİFLİYİ /
Bakteriyalar, göbələklər, şibyələr

2


2


24. 


Şibyələr


Rəvayətə görə, səhrada uzun müddət yol gedən və aclıqdan üzülmüş adamlar 
qumun  üzərində  ağ  rəngli  topacıqlar  görürlər.  Çarəsizlikdən  onları  yeyir  və 
nəticədə  sağ  qalırlar.  Sonradan  ağ  rəngli  topacıqların  quru  şibyə  parçaları 
olduğu müəyyən edilmişdir.  
· Siz şibyələr haqqında nə bilirsiniz?
Şibyələr  xüsusi  toxuma  və  orqanlara  malik  deyil.  Оnların  

tallomu

 
simbioz  şəklində  yaşayan  iki  orqanizmdən  –  heterotrof  göbələkdən  və   
avtotrof yosunlardan  (və ya sianobakteriyalardan) ibarətdir.

Şibyələrin  quruluşu

.  Şibyə  tallomunun  

qabıq  qatını 


göbələk hifləri əmələ gətirir. Tallomun daxili hissəsində mitselilər arasında 
əksər hallarda yaşıl yosunlar (və ya sianobakteriyalar) yerləşir. 

Həyat tərzi.

 Şibyələr quraqlığa və soyuğa davamlıdır. Bu xüsusiyyətlər 
onlara bir çox orqanizmlərin yaşaya bilmədiyi yerlərdə yayılmasına imkan 
verir.
sıx  dolaşmış 

İşin məqsədi: 

Şibyələrin daxili quruluşunu öyrənmək.

Təchizat: 

Mikroskop, əşya və örtük şüşələri,  su, stəkan, şibyə hissəciyi. 

İşin gedişi: 

1.  Şibyə hissəciyindən kəsik götürərək onu su damcısının içərisinə 
qoyun  və  mikroskopla  baxın.  2.  Preparatda  göbələk  hifi  və  yosunu  taparaq 
onların şəkillərini çəkin.

Nəticəni müzakirə edin: 

1.

 

Preparatda nə müşahidə etdiniz? 2. Göbələk hifi və 
yosun tallomda necə yerləşmişdir? 
Fäaliyyät – 
Fäaliyyät – 
Laboratoriya iåi. 

Şibyə tallomunun quruluşu


Şibyələrin  qidalanması.

  Yo-
sunlar  fotosintez  prosesini  hə-
yata keçirərək tallomu üzvi mad-
dələrlə, göbələklər isə su və mi-
neral  maddələrlə  təmin  edir. 
Bunlardan hər iki orqanizm qar-
şılıqlı  istifadə  edir.  Şibyə  rütu-
bəti bütün bədən səthi vasitəsilə 
uda bilir. İşıq düşmədikdə foto-
sintez  getmədiyi  üçün  tallom 
məhv olur. 
Yuxarı 
qabıq qatı 
Yosunlu 
sahə 
Yosunlar
Göbələk 
mitseliləri
Aşağı qabıq 
qatı 

İnkişafı.  Ş

ibyədə  fotosintez  prosesi  zəif  gedir  və  üzvi  maddələr  az 
əmələ gəlir. Nəticədə onların tallomu zəif böyüyür. İl ərzində tallomları 
bir neçə mm-ə qədər böyüyə bilir. Məsələn, maral mamırı ildə 1-3 mm-ə 
qədər böyüyə bilir.  

Şibyələrin  çoxalması

.  Şibyələr  sporlarla  və  ya  tallomun  hissələrə 
bölünməsi yolu ilə çoxala bilir. Qopmuş tallom hissələrindən yeni şibyələr 
inkişaf  edir.  Bəzi  hallarda  şibyə  tallomunun  daxilində    göbələk  və 
yosunlardan ibarət  hüceyrə qrupları əmələ gəlir. Bu qrupların böyüməsi 
nəticəsində  tallom  dağılır  və  onlar  küləklə  ətrafa  yayılaraq  yeni  şibyə 
tallomuna başlanğıc verir.

Müxtəlifliyi.

 Xarici görünüşünə görə şibyələr qazmaqşəkilli, yarpaq-
şəkilli və kolşəkilli olur. 
Şibyə tallomunun  quruluşu
Şibyələrin müxtəlif  formaları
Qazmaqşəkilli 
(Divar ksantoriyası)
Yarpaqşəkilli 
(Parmeliya  şibyəsi)          
Kolşəkilli
(Maral mamırı)

Şibyələrin  yayılması  və  əhəmiyyəti.  

Şibyələr  bitkilər  bitməyən  yer-
lərdə  –  qayaların  üzərində  ilk  məskunlaşan  (pioner)  orqanizmlərdir. 
Onlar turşu ifraz edərək qaya süxurlarını əridir, məhv olduqda isə çürü-
yərək torpaqəmələgəlmə prosesində iştirak edir. Şibyələr havanın çirk-
lilik dərəcəsinin göstəricisi (indikator) rolunu oynayır. Onlar çirklənmiş 
havada, xüsusən kükürd qazı olan  yerlərdə yaşaya bilmir. Bəzi şibyələr-
dən  kimya  sənayesi  üçün  boyaq  maddələri,  lakmus,  bəzilərindən  qida   
maddəsi  kimi,  İslandiya 
  isə  müxtəlif  xəstəliklərin  müali-
cəsində  istifadə  olunur.  Maral  mamırı  şimal  ölkələrində  maralların 
yemini təşkil edir.
mamırından
Düzgün fikirləri seçin: 
1) Şibyələr bitkilər aləminə  aiddir. 
2) Şibyələr  torpaqdan suyu köklərinin köməyi ilə mənimsəyir. 
3) Şibyə tallomunu yosunlar üzvi maddələrlə, göbələklər isə su və mineral 
duzlarla təmin edir. 
4) Şibyələr sürətlə inkişaf edir.
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  

Öyrändiklärinizi yoxlayın
Öyrändiklärinizi yoxlayın
1.   Düzgün cavabı seçin: 
 
a) Penisil/qov kimi kif göbələyindən dərman hazırlanır. 
b)  Maya  göbələyi  sporla/tumurcuqlanma  ilə  çoxalır.  c)  Taxıl  bitkiləri  üzərində 
mukor/sürmə göbələyi parazitlik edir.   d) Mukorun mitseli hüceyrəsi çoxnüvəli/ 
birnüvəli olur. e) Qov/pas göbələyinin meyvə cismi ağacın gövdəsində inkişaf edir. 
2. Penisil göbələyi və ya maya göbələyinin istifadəsi barədə təqdimat hazırlayın. 
57
56
 
     
BİTKİLƏR, BAKTERİYALAR VƏ GÖBƏLƏKLƏR ALƏMİNİN MÜXTƏLİFLİYİ /
Bakteriyalar, göbələklər, şibyələr

2


2


24. 


Şibyələr


Rəvayətə görə, səhrada uzun müddət yol gedən və aclıqdan üzülmüş adamlar 
qumun  üzərində  ağ  rəngli  topacıqlar  görürlər.  Çarəsizlikdən  onları  yeyir  və 
nəticədə  sağ  qalırlar.  Sonradan  ağ  rəngli  topacıqların  quru  şibyə  parçaları 
olduğu müəyyən edilmişdir.  
· Siz şibyələr haqqında nə bilirsiniz?
Şibyələr  xüsusi  toxuma  və  orqanlara  malik  deyil.  Оnların  

tallomu

 
simbioz  şəklində  yaşayan  iki  orqanizmdən  –  heterotrof  göbələkdən  və   
avtotrof yosunlardan  (və ya sianobakteriyalardan) ibarətdir.

Şibyələrin  quruluşu

.  Şibyə  tallomunun  

qabıq  qatını 


göbələk hifləri əmələ gətirir. Tallomun daxili hissəsində mitselilər arasında 
əksər hallarda yaşıl yosunlar (və ya sianobakteriyalar) yerləşir. 

Həyat tərzi.

 Şibyələr quraqlığa və soyuğa davamlıdır. Bu xüsusiyyətlər 
onlara bir çox orqanizmlərin yaşaya bilmədiyi yerlərdə yayılmasına imkan 
verir.
sıx  dolaşmış 

İşin məqsədi: 

Şibyələrin daxili quruluşunu öyrənmək.

Təchizat: 

Mikroskop, əşya və örtük şüşələri,  su, stəkan, şibyə hissəciyi. 

İşin gedişi: 

1.  Şibyə hissəciyindən kəsik götürərək onu su damcısının içərisinə 
qoyun  və  mikroskopla  baxın.  2.  Preparatda  göbələk  hifi  və  yosunu  taparaq 
onların şəkillərini çəkin.

Nəticəni müzakirə edin: 

1.

 

Preparatda nə müşahidə etdiniz? 2. Göbələk hifi və 
yosun tallomda necə yerləşmişdir? 
Fäaliyyät – 
Fäaliyyät – 
Laboratoriya iåi. 

Şibyə tallomunun quruluşu


Şibyələrin  qidalanması.

  Yo-
sunlar  fotosintez  prosesini  hə-
yata keçirərək tallomu üzvi mad-
dələrlə, göbələklər isə su və mi-
neral  maddələrlə  təmin  edir. 
Bunlardan hər iki orqanizm qar-
şılıqlı  istifadə  edir.  Şibyə  rütu-
bəti bütün bədən səthi vasitəsilə 
uda bilir. İşıq düşmədikdə foto-
sintez  getmədiyi  üçün  tallom 
məhv olur. 
Yuxarı 
qabıq qatı 
Yosunlu 
sahə 
Yosunlar
Göbələk 
mitseliləri
Aşağı qabıq 
qatı 

İnkişafı.  Ş

ibyədə  fotosintez  prosesi  zəif  gedir  və  üzvi  maddələr  az 
əmələ gəlir. Nəticədə onların tallomu zəif böyüyür. İl ərzində tallomları 
bir neçə mm-ə qədər böyüyə bilir. Məsələn, maral mamırı ildə 1-3 mm-ə 
qədər böyüyə bilir.  

Şibyələrin  çoxalması

.  Şibyələr  sporlarla  və  ya  tallomun  hissələrə 
bölünməsi yolu ilə çoxala bilir. Qopmuş tallom hissələrindən yeni şibyələr 
inkişaf  edir.  Bəzi  hallarda  şibyə  tallomunun  daxilində    göbələk  və 
yosunlardan ibarət  hüceyrə qrupları əmələ gəlir. Bu qrupların böyüməsi 
nəticəsində  tallom  dağılır  və  onlar  küləklə  ətrafa  yayılaraq  yeni  şibyə 
tallomuna başlanğıc verir.

Müxtəlifliyi.

 Xarici görünüşünə görə şibyələr qazmaqşəkilli, yarpaq-
şəkilli və kolşəkilli olur. 
Şibyə tallomunun  quruluşu
Şibyələrin müxtəlif  formaları
Qazmaqşəkilli 
(Divar ksantoriyası)
Yarpaqşəkilli 
(Parmeliya  şibyəsi)          
Kolşəkilli
(Maral mamırı)

Şibyələrin  yayılması  və  əhəmiyyəti.  

Şibyələr  bitkilər  bitməyən  yer-
lərdə  –  qayaların  üzərində  ilk  məskunlaşan  (pioner)  orqanizmlərdir. 
Onlar turşu ifraz edərək qaya süxurlarını əridir, məhv olduqda isə çürü-
yərək torpaqəmələgəlmə prosesində iştirak edir. Şibyələr havanın çirk-
lilik dərəcəsinin göstəricisi (indikator) rolunu oynayır. Onlar çirklənmiş 
havada, xüsusən kükürd qazı olan  yerlərdə yaşaya bilmir. Bəzi şibyələr-
dən  kimya  sənayesi  üçün  boyaq  maddələri,  lakmus,  bəzilərindən  qida   
maddəsi  kimi,  İslandiya 
  isə  müxtəlif  xəstəliklərin  müali-
cəsində  istifadə  olunur.  Maral  mamırı  şimal  ölkələrində  maralların 
yemini təşkil edir.
mamırından
Düzgün fikirləri seçin: 
1) Şibyələr bitkilər aləminə  aiddir. 
2) Şibyələr  torpaqdan suyu köklərinin köməyi ilə mənimsəyir. 
3) Şibyə tallomunu yosunlar üzvi maddələrlə, göbələklər isə su və mineral 
duzlarla təmin edir. 
4) Şibyələr sürətlə inkişaf edir.
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  
Öyrändiklärinizi tätbiq edin  

:

images -> pdf
pdf -> Söhrab sipehri
pdf -> Kamran NƏZİRLİ
pdf -> Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Sociologica IV (2012) Folia 116 Halina Mielicka-Pawłowska
pdf -> Bəxtiyar Vahabzadənin 90 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı
pdf -> Azərbaycan Respublİkasının Aİlə Məcəlləsİ


Dostları ilə paylaş:

©2018 Учебные документы
Рады что Вы стали частью нашего образовательного сообщества.
?


consumo-diario-de-agua-m3.html

contabilitate-financiar-.html

contact---n-51-mars-2010.html

contact--prof--michael.html

contact-de-rascumparare.html